{"id":730,"date":"2013-02-01T00:01:00","date_gmt":"2013-01-31T23:01:00","guid":{"rendered":"https:\/\/test.janvandijk.net\/?p=730"},"modified":"2026-10-22T21:58:29","modified_gmt":"2026-10-22T19:58:29","slug":"daan-manneke-over-jan-van-dijk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/test.janvandijk.net\/?p=730&lang=nl","title":{"rendered":"Daan Manneke over Jan van Dijk"},"content":{"rendered":"\n

In 2013 schreef Daan Manneke \u2013 componist, dirigent, organist \u2013 een boekje met als titel: \u201cMijn leermeesters\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

In het voorwoord van dit boekje schrijft hij dat de intentie van het schriftje het oproepen van beelden en herinneringen aan zijn compositieleraren is. Tevens is het een eerbetoon aan de mensen die hem onderwezen, inspireerden en begeleidden in het vak dat hij reeds vijftig jaar uitoefent.
Graag maken wij U hierbij deelgenoot van het hoofdstuk over Jan van Dijk. (IJvD):<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Jan van Dijk
(1918 – 2016)<\/p>\n\n\n\n

En zo toog ik rond mijn twintigste jaar (1959) naar het Brabants Conservatorium \u2013 gelegen aan de Bosscheweg in Tilburg \u2013 om daar het hoofdvak orgel bij Hub Hou\u00ebt, improvisatie bij Louis Toebosch en compositie bij Jan van Dijk te gaan studeren.<\/p>\n\n\n\n

De eerste ontmoeting, na het staatsexamen, met Jan van Dijk herinner ik me nog heel goed. Een rijzige man, zwarte kleding en een scherp gesneden gezicht met baard en grijze, scherpziende ogen.<\/p>\n\n\n\n

Een flamboyante persoonlijkheid met een vlijmscherpe intelligentie. Een persoon met een stralend energieveld om zich heen, met een heel levendige humor en een gespitst oor voor de anekdote. Ik was 20 en Van Dijk 41.  <\/p>\n\n\n\n

Ik was beslist overrompeld door zijn persoonlijkheid, die op mij een aanstekelijke en begeesterende uitwerking had.
Van meet af aan is er in onze ontmoetingen een maatvoering geweest die van zijn kant uitnodigend en mededeelzaam was en mij aanzette tot een soort vrolijke activiteit. We hadden beiden een nogal bourgondische levensinstelling. <\/p>\n\n\n\n

Ik vermoed dat ik als eerste lesmateriaal, ter kennismaking, enkele liederen op teksten van Guido Gezelle meebracht. Al heel vlug bleek Van Dijk een grote liefde voor deze priesterdichter te hebben. De lessen die volgden waren zonder uitzondering gebaseerd op de melodie, het melos. Hoe een melodie te ontplooien en er lengte aan te geven. Welke intenties worden, bijvoorbeeld bij een lied, door de tekst aangebracht en hoe die te vertalen naar de tonen, de \u2018kleur\u2019 van het verloop, de tegenstemmen, de samenklanken en de eventuele begeleiding.<\/p>\n\n\n\n

Daarnaast liet Van Dijk me kennismaken met werk van onder meer Strawinsky, Bartok, Debussy, Poulenc, Messiaen, Hindemith en Sch\u00f6nberg. Al deze componisten straalden voor mij een eerste, authentieke sensatie uit. Jarenlang heb ik me gespiegeld aan en ge\u00efnspireerd geweten door Strawinsky\u2019s  l\u2019 Histoire du Soldat<\/em> en de bezwerende Psalmensymfonie<\/em>. En door het Orgelconcert<\/em> en het bedwelmende Gloria<\/em> van Poulenc. Ook door de koele, brutale en onromantische Hindemith en het fascinerende pianoconcert (1927) van Willem Pijper. Allemaal moderne componisten uit het begin van de twintigste eeuw. In feite waren dit werken van slechts een paar decennia oud. Volstrekt eigentijdse muziek dus en voor mij nieuw, \u2018ongehoord\u2019, verwarrend en inspirerend. <\/p>\n\n\n\n

De grote pedagogische kracht van Jan van Dijk was gelegen in het onderkennen van een persoonlijke aanleg en het eigene van een leerling. Het leek of iedere student hem sympathiek was. Vanuit die persoonlijke kleur hielp hij een leerling zich te ontwikkelen, te verdiepen en desnoods om te buigen of bij te sturen.
Ik herinner me mijn eerste contact met de atonale stroming: de twaalftoonsmuziek en mijn eerste kennismaking met Arnold Sch\u00f6nberg en zijn leerling Anton Webern. De analyse en studie van deze meesters resulteerde in een orgelwerk Patronen<\/em> uit 1966. Ik schreef dit stuk voor mijn orgelexamen en zelden heb ik een ervaring gehad een zo heel nieuwe weg te ontdekken als met de studie van deze meesters en het schrijven van deze compositie. Niets was meer wat het ooit was. De organisatie van de twaalf tonen, de vorm die opnieuw moest worden uitgevonden, de ritmiek die niet meer past op de divisieve \u2018tonale\u2019 ritmiek betekende een heel andere manier van componeren. Jan van Dijk heeft me zonder teveel rigiditeit in deze materie ingewijd. Een tekenende opmerking van hem: \u2018een compromis levert winst op\u2019. Eigenlijk lijkt die compromis-compositie Patronen<\/em> nog het meest op een Franse suite uit de Hoog-Barok. Het stuk is wereldwijd zeer veel uitgevoerd \u2013 mede door de mooie, nieuwe Donemus-uitgave \u2013 \u00e9n het werk is door de organist Jos van der Kooy prachtig op cd gedocumenteerd. Zelf heb ik het stuk talloze keren gespeeld en toen ik Ton de Leeuw opzocht was dit werk mijn kennismakingscompositie.<\/p>\n\n\n\n

Ik herinner me Van Dijks lessen, zoals gezegd, zijn grote zorg voor het doortrekken van een muzikale (melodische) lijn, zorgvuldige stemvoering en een zingend contrapunt. Inderdaad: muziek moet zingen en stromen was zijn credo.<\/p>\n\n\n\n

In de eerste plaats was er zijn zorg voor gedegen vakmanschap. Een manier van werken die niet gericht is op vondsten en ideetjes dan wel op materiaalgebruik en een solide schrijftechniek, het m\u00e9tier. Een mooie opmerking herinner ik me van hem, doelend op een te behaagziek zoeken naar louter mooie vondsten en de leegheid daarvan: \u201ceen zak vol diamanten is ook niet meer dan een grindpad\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Een opvallend element was soms zijn opmerkelijke lof. Vaak begreep ik op dat moment dat gloria niet. Ik herinner me dat hij naar aanleiding van het eerste deel van mijn orgelconcert opmerkte dat \u2018hij het zelf geschreven had willen hebben\u2019. Ik leefde even op een wolk; met zulk commentaar kan een jonge, onzekere student vooruit. (Het bedoelde fragment is terecht gekomen als deel V, Confiteor- uit de verzameling korte orgelstukken met de titel De zonne<\/em> rijst,<\/em> uit 1964.)<\/p>\n\n\n\n

Een zeer belangrijk element voor mijn compositorische ontwikkeling was het feit dat er op het Brabants Conservatorium een levendig verkeer was tussen de vele en heel goede instrumentalisten, zangers en de compositieklas. Iedere twee \u00e0 drie weken schreef ik een korte compositie voor een ensemble, meestal ter plekke gevormd uit instrumentale liefhebbers\/medestudenten. Zo ontstonden er stukken voor koperblazers, voor strijktrio, een trio voor fluit, fagot en piano, een concept voor een orgelconcert, liederen etc. (Daarnaast schreef ik muziek voor het bevriende Bach-trio (fluit, cello en klavecimbel) en composities voor een door mij geleid mannenkoor.) De conservatorium-stukken waren in handschrift, ook het materiaal. Na de uitvoeringen leverde Van Dijk commentaar op deze studies; de technische kwesties en onze samenwerking met de uitvoerenden. Dat alles was werkelijk heel praktisch, leerzaam en opwindend. De sensatie opeens een papieren notentekst te horen transformeren in een klank-in-de-tijd is nog steeds voor iedere componist een soort wondertje. (Zoals een bakje water na een vriesnacht een ijsklomp is.) Meestal verdwenen deze studiestukken in een schoenendoos of kwamen bij het oud papier. Ik zat daar niet mee: het werk had zijn functie gehad en daarmee was de kous af. (Een enkele keer komt er van een Brabantse zolder een compositie boven water.)<\/p>\n\n\n\n

In 1964, zo ongeveer tegen het eind van deze compositiestudie, schreef ik een polka voor orkest. Dit werk maakte deel uit van een groepscompositie met mijn medestudenten, Marinus Kasbergen en Wim Dirriwachter. De compositie getiteld Tra Tria<\/em>, feitelijk een balletsuite, kwam tot stand in samenwerking met de balletacademie en de orkestklas van het conservatorium. Het zesdelige werk ging in premi\u00e8re op 20 juni 1964 in de Stadsschouwburg van Tilburg, met Jan Out als dirigent. Het schrijven van dit orkestwerk had op mijn bestaan als beginnend componist een stevige impact en was een geweldige leerschool op zich. Ook deze partituur ben ik in de turbulentie van de jaren kwijtgeraakt.<\/p>\n\n\n\n

Een heel ander aspect van de compositielessen was Van Dijks grote belezenheid en eruditie. Regelmatig kreeg ik een tamelijk dwingend verzoek om belangrijke literatuur te lezen. Zo las ik onder meer Doctor Faustus<\/em> van Thomas Mann, veel werk van Hermann Hesse en van de Vlaming Herman Teirlinck. En beiden hadden we, zoals ik al opmerkte, een grote liefde voor de po\u00ebzie van de Vlaamse priesterdichter Guido Gezelle. (Veel liederen van Gezelle werden door Van Dijk op muziek gezet.)<\/p>\n\n\n\n

Daarnaast was Jan van Dijk vrijmetselaar. Hij vertelde me over deze levenshouding aan de hand van een ma\u00e7onniek werk van zijn leermeester Willem Pijper (1894 \u2013 1947): de prachtige Zes Adagio\u2019s<\/em> voor orkest (1940). Hij had van dit werk een bewerking gemaakt voor een klein ensemble. Van Dijk vertelde me uitgebreid over de symboliek van deze zes stukken die me buitengewoon boeiden. Deze compositie heb ik jarenlang gekoesterd in de prachtige uitvoering van Eduard Flipse en het Rotterdams Filharmonisch Orkest. Het stuk is voor mij tot op de dag van vandaag een onbetwist en ontroerend hoogtepunt uit het oeuvre van Willem Pijper.<\/p>\n\n\n\n

Op donderdag 16 april 2013 bezocht ik Jan van Dijk en zijn vrouw Aartje, in hun woning in Zwijndrecht. De vierennegentigjarige Van Dijk wacht me als een poortwachter op voor zijn huisdeur en meteen ontwaar ik de vrolijke, scherpzinnige blik. In dat oog is nog onverminderd van alles te zien: ironie, spotlust en een hartverwarmende aandacht voor zijn gast. Nauwelijks zijn we gezeten of er is meteen al een gesprek over eigentijdse muziek. Hij is op de hoogte; heeft kennis genomen van de commentaren rondom de gloednieuwe opera The sunken garden<\/em> van Michel van der Aa (1969)<\/p>\n\n\n\n

Na een paar uur spreken, thee drinken, anekdotes, Vlaamse herinneringen en een prikkelend college over contrapunt gaat hij me voor naar de uitgang van zijn woning; een prachtige, breekbare maar nog steeds ijzersterke persoonlijkheid.
Een meester, een levenskunstenaar.<\/p>\n\n\n\n

Op 4 juni 2013 is Jan van Dijk vijfennegentig jaar geworden.<\/p>\n\n\n\n

Met deze zin eindigt het hoofdstuk over Jan van Dijk in het boekje \u201cMijn leermeesters\u201d van Daan Manneke. (Uitgeverij Van Kemenade, 2013)<\/p>\n\n\n\n

Dit hoofdstuk kent ook een coda:<\/p>\n\n\n\n

Op 4 juni 2016 togen we naar Zwijndrecht om ten huize van IJsbrand en Lidwien de achtennegentigste verjaardag van Jan van Dijk te vieren. In het gastvrije huis, omgeven met talrijke vrienden, ontmoetten we Jan van Dijk.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

(Al met al was deze middag ook nog een feestelijke muzikanten-re\u00fcnie met talrijke leerlingen, waaronder Wim Dirriwachter, Marinus Kasbergen, Rob Pippel, Kees Schoonenbeek, Klaas Trapman, Henk van der Vliet, Joop Voorn, Diederik Wagenaar e.a.) Jan was zeer present, nog steeds de montere (mede-)gastheer met zijn zo heel persoonlijke hoedanigheden.<\/p>\n\n\n\n

Het gesprek dat ik met hem had ging over muziek en zijn grote liefde voor polyfonie en vocaliteit. Hij was op de hoogte van verschillende vooraanstaande jonge Nederlandse componisten, waaronder Michel van der Aa.
En het kon niet uitblijven: we belandden in (Zeeuws-) Vlaanderen waar we in een ver verleden met mijn Deux-Cheveaux doorheen reden. Mijn roots, en voor hem een al evenzeer geliefd landje met onze beider levenslange liefde voor de priester-dichter Guido Gezelle! Hij heeft zeer veel gedichten van Guido Gezelle op een sublieme manier getoonzet.<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
\n

Als een klinkend hommage aan de Meester gaf Boudewijn Zwart een prachtig beiaardconcert op de toren van Dordrecht. Wij zaten op deze zonovergoten dag aan de kade van de Oude Maas en genoten van verschillende beiaardwerken van Jan, waaronder Fancy for bells (1976) en Toccata 3 (2002)<\/p>\n\n\n\n

Een prachtige dag in het mooist Hollands landschap met een \u2018geselscap goet ende fijn\u2019. Ik koester dierbare herinneringen aan deze lieve vriend en inspirerende leraar: Grootmeester!<\/p>\n\n\n\n

Daan Manneke, Breda.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

In 2013 schreef Daan Manneke \u2013 componist, dirigent, organist \u2013 een boekje met als titel: \u201cMijn leermeesters\u201d. In het voorwoord van dit boekje schrijft hij dat de intentie van het schriftje het oproepen van beelden en herinneringen aan zijn compositieleraren is. Tevens is het een eerbetoon aan de mensen die hem onderwezen, inspireerden en begeleidden […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[53,37],"tags":[],"class_list":["post-730","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-achtergronden","category-biografie"],"blocksy_meta":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/test.janvandijk.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/730","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/test.janvandijk.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/test.janvandijk.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/test.janvandijk.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/test.janvandijk.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=730"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/test.janvandijk.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/730\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":738,"href":"https:\/\/test.janvandijk.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/730\/revisions\/738"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/test.janvandijk.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=730"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/test.janvandijk.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=730"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/test.janvandijk.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=730"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}